Jest 21:40. Laptop dawno zamknięty, dzieci śpią, serial leci w tle. I nagle telefon brzęczy, bo ktoś z zespołu wrzucił na Slacka „szybkie pytanko na jutro”. Odpisujesz w dwie minuty, przecież to nic takiego, a potem leżysz do północy i w głowie układasz jutrzejszą rozmowę z szefem.
Formalnie skończyłeś pracę o 17:00. W praktyce skończyłeś ją o północy, a i to nie do końca. Właśnie o tym jest work-life balance, choć hasło brzmi jak slajd z prezentacji działu HR i większość tekstów w internecie tak je zresztą traktuje.
Ten tekst jest pisany od drugiej strony. Zobaczysz, czym jest taki balans według badań, po czym poznać, że go nie masz, co w tej sprawie daje ci Kodeks pracy od kwietnia 2023 i co możesz zrobić sam, bez czekania, aż pracodawca wprowadzi „program dobrostanu”. Na końcu dostaniesz też najprostszy sposób na to, żeby dzień pracy w ogóle miał koniec.
Najkrócej: work-life balance to równowaga między pracą a życiem prywatnym, czyli stan, w którym praca zawodowa nie zjada zdrowia, rodziny, odpoczynku i rzeczy, które robisz dla siebie. Mówi się też o równowadze pomiędzy życiem zawodowym a osobistym, bo życie osobiste to coś więcej niż rodzina. Polska Wikipedia opisuje to jako koncepcję zarządzania czasem, w której chodzi o pogodzenie kariery i ambicji ze zdrowiem, rodziną, rozrywką i duchowością. Angielska dodaje ważną rzecz, o której mało kto pamięta: ta zależność działa w obie strony.
Sprawy zawodowe i prywatne przenikają się nawzajem. Praca może wchodzić w życie prywatne (telefon o 21:40), ale życie prywatne też potrafi wchodzić w pracę (chore dziecko, przeprowadzka, rozwód). Badacze nazywają to konfliktem praca-rodzina i od lat mierzą go w dwóch kierunkach. Metaanaliza Amstad i współpracowników z 2011 roku zebrała 427 wyników i pokazała, że oba kierunki konfliktu wiążą się z gorszym samopoczuciem, a każdy mocniej uderza w „swoją” dziedzinę. Czyli praca wlewająca się do domu najbardziej psuje… stosunek do samej pracy.
Idea work-life balance powstała na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, jako odpowiedź na pracoholizm i wypalenie, o którym zaczęto wtedy głośno mówić. Wcześniej sprawa wydawała się prosta: praca była w fabryce albo w biurze, dom był w domu, a między nimi stała brama zakładu. Nikt nie odpisywał na maile w wannie, bo nie było ani maili, ani telefonów w kieszeni.
Dziś tej bramy nie ma. Pracujesz z laptopa w kuchni, a firma siedzi ci w telefonie razem ze zdjęciami dzieci. Dlatego koncepcja zamiast się zestarzeć, zrobiła się ważniejsza niż kiedykolwiek, a zachowanie work-life balance wymaga dziś świadomej decyzji. Spotkasz też jej odwrócone nazwy: life-work balance albo life work balance (żeby podkreślić, co jest pierwsze).
Koncepcja work-life balance ma jeden problem wizerunkowy. Słowo „balance to równowaga” od razu podsuwa obrazek wagi szalkowej: po jednej stronie osiem godzin pracy, po drugiej osiem godzin życia, i ma się wyrównać. Tylko że to nie działa ani w praktyce, ani w badaniach. Są tygodnie, kiedy projekt się pali i pracujesz więcej, i są takie, kiedy rodzina potrzebuje cię bardziej niż firma. Równowaga między życiem prywatnym a pracą zmienia się z tygodnia na tydzień i to jest zupełnie normalne.
Dużo lepiej opisują to badacze granic (Ashforth, Kreiner i Fugate, 2000). Każdy z nas przechodzi codziennie między rolami: pracownik, rodzic, partner, kumpel z piłki. Granica między życiem prywatnym a zawodowym bywa raz gruba, raz cienka jak kartka. Jedni wolą te role mocno oddzielać, inni łączyć. Work-life balance to w tym ujęciu pytanie o granice między tymi rolami: kto je ustawia i czy w ogóle działają. Liczenie godzin co do minuty niewiele tu daje.
Glen Kreiner przebadał w 2006 roku 325 pracowników z różnych branż i zadał im dwa pytania. Jak bardzo chcesz oddzielać pracę od domu? I jak bardzo twoje miejsce pracy ci to umożliwia? Okazało się, że najwięcej stresu i konfliktu było tam, gdzie te dwie rzeczy się rozjeżdżały.
Co ciekawe, wyniki podważyły popularną wtedy radę, że najlepiej wszystko ze sobą łączyć. Pracownik, który chce mieć wyraźny koniec dnia, a pracuje w firmie oczekującej dostępności 24/7, płaci za to stresem. Osoba, która lubi zerknąć na maile w niedzielę, wcale nie musi cierpieć, jeśli sama tak wybrała. Liczy się dopasowanie granic do człowieka, jedna słuszna reguła dla wszystkich po prostu nie istnieje.
Równowaga w praktyce to granica między pracą a resztą życia. Pytanie tylko, kto ją ustawia: ty czy ostatni mail w skrzynce.
Stąd prosty wniosek na początek. Zanim zaczniesz poprawiać swoją równowagę, odpowiedz sobie szczerze, czy jesteś typem, który potrzebuje twardego odcięcia, czy takim, któremu wystarczy elastyczność. Obie odpowiedzi są OK, ale prowadzą do zupełnie innych rozwiązań (i do zupełnie innych rozmów z szefem).
Najzabawniejsze jest to, że brak równowagi rzadko widać w kalendarzu. W umowie masz 40 godzin, w grafiku wszystko się zgadza, a mimo to czujesz, że praca jest wszędzie. Zaburzony work-life balance wychodzi w innych miejscach i zwykle pokazuje się po cichu.
Oto sygnały, których lepiej nie zbywać machnięciem ręki:
Jeśli odhaczasz trzy albo więcej, twoje życie zawodowe przejęło teren, który powinien należeć do reszty życia. Słaba wola nie ma tu wiele do rzeczy, to kwestia ustawienia dnia. Długo utrzymywany taki stan prosto prowadzi w stronę wypalenia zawodowego, a tam powrót do równowagi kosztuje dużo więcej niż korekta teraz.
Mnóstwo ludzi broni się prosto: „pracuję dłużej, bo inaczej się nie wyrobię”. Brzmi rozsądnie, zwłaszcza kiedy masz na głowie projekt, szefa i trzy pilne sprawy zawodowe naraz. Problem w tym, że produktywność i efektywność nie rosną liniowo z czasem pracy, co wiadomo od ponad stu lat.
Ekonomista John Pencavel przeanalizował dane o pracownicach fabryk amunicji z czasów pierwszej wojny światowej, które pracowały w bardzo różnym wymiarze godzin. Do pewnego progu wynik rósł proporcjonalnie do czasu pracy. Powyżej progu każda kolejna godzina dokładała coraz mniej, a sam autor łączy ten wynik z badaniami nad wypadkami przy długich godzinach pracy. Czyli powyżej pewnej liczby godzin pracy płacisz zdrowiem za coraz mniejszy efekt.
W 2021 roku WHO i Międzynarodowa Organizacja Pracy opublikowały wspólne szacunki dotyczące długich godzin pracy, czyli 55 godzin tygodniowo i więcej. W 2016 roku tak pracowało około 488 milionów ludzi na świecie, mniej więcej co jedenasta osoba. Autorzy przypisali długim godzinom ponad 745 tysięcy zgonów z powodu choroby niedokrwiennej serca i udaru w jednym tylko roku.
Mowa tu o trybie, w którym 55 godzin to norma przez lata, jeden ciężki tydzień przed deadlinem nikogo nie zabije. Jeśli jednak twój tydzień pracy od dłuższego czasu wygląda jak przedłużony sprint, to jest twardy argument, żeby z tym coś zrobić, zanim zrobi to za ciebie organizm. Więcej o tym, jak to wygląda od środka, piszę w tekście o przeciążeniu obowiązkami w pracy.
Tu dochodzimy do rzeczy, której w większości tekstów o tym temacie brakuje. Sam czas wolny nie wystarczy. Możesz mieć wolny cały wieczór i nie odpocząć ani trochę, bo przez trzy godziny w głowie trwało zebranie.
Niemiecka psycholożka Sabine Sonnentag razem z Charlotte Fritz opisała w 2007 roku cztery doświadczenia, które odróżniają odpoczynek prawdziwy od pozornego. Przebadały w sumie 930 osób i wyszły im cztery osobne rzeczy, które da się mierzyć:
Najlepiej przebadane jest to pierwsze. Metaanaliza Wendsche i Lohmann-Haislah (dane od ponad 38 tysięcy pracowników) pokazała, że ludzie, którzy potrafią odciąć się od pracy, mają mniej wyczerpania, lepszy sen, wyższą satysfakcję z życia, ogólnie dobre samopoczucie i… lepiej wykonują swoje zadania zawodowe. Najmocniej odcinanie od spraw zawodowych blokowało jedno: zajmowanie się sprawami służbowymi w czasie wolnym. Czyli ten „szybki mail” o 21:40.
Niedokończone sprawy siedzą w głowie. Psychologia zna to od dawna jako efekt Zeigarnik, a E.J. Masicampo i Roy Baumeister pokazali w 2011 roku coś, co ma ogromne znaczenie dla zachowania równowagi. Niedokończony cel wraca do ciebie natrętnymi myślami i przeszkadza w innych zadaniach, ale te efekty znikały, kiedy badani mogli zrobić konkretny plan, jak i kiedy go dokończą.
Żeby głowa odpuściła, wystarczy więc zapisać, co dokładnie zrobisz jutro i o której. Skończyć wszystkiego przed wyjściem z pracy i tak się nie da. Ten jeden nawyk na koniec dnia działa jak zamknięcie drzwi do biura, którego w domu fizycznie nie masz. Zobaczysz go jeszcze niżej, w części o tym, jak to zrobić krok po kroku.
Możliwość pracy zdalnej miała być wybawieniem. Zero dojazdów, obiad w domu, pranie w przerwie. I dla wielu osób tak jest, bo elastyczny czas pracy i brak dojazdów oddają godziny, które wcześniej szły na korki. Tylko że ta sama elastyczność ma drugą stronę, o której mówi się mało.
Melissa Mazmanian, Wanda Orlikowski i JoAnne Yates badały profesjonalistów, którzy dostali służbowe smartfony z pocztą. Na początku ludzie czuli więcej kontroli i spokoju, bo mogli „rzucić okiem” skądkolwiek. Z czasem ta wolność zamieniła się w zbiorowe oczekiwanie, że każdy jest dostępny zawsze, i badacze nazwali to paradoksem autonomii: praca „gdziekolwiek i kiedykolwiek” skończyła się pracą „wszędzie i zawsze”.
Podobny wynik dało badanie dzienniczkowe Derks i Bakkera. Im intensywniej ktoś używał smartfona do pracy po godzinach, tym bardziej praca wchodziła w dom i tym silniejsze były objawy wypalenia, chyba że ta osoba umiała się odciąć i zrelaksować wieczorem. Dlatego przy pracy zdalnej granica nie pojawi się sama. Musisz ją postawić celowo: stałą godziną końca, osobnym miejscem do pracy albo choćby osobnym kontem w przeglądarce.
Czas na konkretne przykłady. Poniżej jest to, co możesz zrobić bez zgody działu kadr i bez rewolucji w życiu. Nie musisz wdrażać wszystkiego naraz, wybierz dwie rzeczy na najbliższy tydzień.
1. Ustal godzinę końca pracy i powiedz o niej na głos. Koniec pracy, którego nikt nie zna, nie istnieje. Wpisz go w kalendarz, ustaw w komunikatorze status i powiedz zespołowi, że po 17:30 odpisujesz następnego dnia. Większość ludzi przyjmie to spokojnie, bo sami chcieliby tak zrobić. Granica między czasem pracy a czasem życia prywatnego, ogłoszona głośno, zaczyna obowiązywać też innych.
2. Zrób rytuał zamknięcia dnia. Pięć minut przed końcem zapisz trzy rzeczy, które robisz jutro rano, i zamknij laptopa. To jest dokładnie ten mechanizm z badania Masicampo i Baumeistera: plan zamyka pętlę w głowie. Cal Newport w „Pracy głębokiej” radzi nawet powiedzieć na koniec na głos jakąś formułkę, żeby mózg miał wyraźny sygnał.
3. Zrób swojej pracy grafik w blokach. Kiedy masz na kartce, co robisz od 9 do 10:30, a co od 11 do 12:30, praca przestaje się rozlewać na cały dzień. Pomaga w tym time blocking, a jeszcze lepiej cotygodniowe planowanie tygodnia, bo widzisz zawczasu, gdzie się nie zmieścisz.
4. Wyłącz powiadomienia służbowe po pracy. Aplikacji kasować nie musisz. Tryb skupienia w telefonie może po 18:00 wyciszać pocztę i komunikator, a przepuszczać rodzinę. Dla wielu osób to jedna z najprostszych zmian z największym efektem, bo przestajesz co chwilę wracać myślami do spraw zawodowych.
5. Zaplanuj odpoczynek jak spotkanie. Aktywność fizyczna, wyjście ze znajomymi czy wieczór z gitarą mają miejsce w kalendarzu jak każde inne zadanie. Ruch to też jeden z najprostszych sposobów, żeby radzić sobie ze stresem, który przynosisz z pracy. Jeśli zostawisz je na „jak znajdę czas”, przegrają z pracą za każdym razem. Pomysły na to, jak odpoczywać sensownie, zebrałem w tekście o odpoczynku po pracy.
6. Naucz się mówić „nie” w pracy. Jeśli zawsze bierzesz „jeszcze jedną rzecz”, zespół szybko się do tego przyzwyczai i przestanie pytać. Granica, której pilnujesz tylko w głowie, nie działa, dlatego warto przeczytać, jak wygląda stawianie granic bez awantur.
7. Raz w tygodniu zrób przegląd. Spójrz na miniony tydzień, prywatny i zawodowy, i zapytaj siebie: ile godzin pracy wyszło naprawdę, kiedy myślałem o pracy po pracy, co mi dało energię. Bez tej kontroli zmiany rozmywają się po dwóch tygodniach i wracasz do starego trybu.
Teraz część formalna, bo hasło „dyrektywa work-life balance” wpisuje w Google mnóstwo osób. Chodzi o unijną dyrektywę 2019/1158 z 20 czerwca 2019 roku w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów. W Polsce dyrektywa work-life balance została wdrożona ustawą z 9 marca 2023 roku, która zmieniła Kodeks pracy i weszła w życie 26 kwietnia 2023.
Najważniejsze zmiany w kodeksie pracy, w skrócie:
To ważne prawa, bo pomagają połączyć opiekę nad dzieckiem czy chorym rodzicem z pracą zawodową. Ale zobacz, do kogo są skierowane. Dyrektywa dotyczy głównie rodziców i opiekunów, czyli sytuacji, kiedy życie rodzinne ma prawo przerwać pracę. O telefonie o 21:40 przepisy nie mówią nic, a ogólnego „prawa do bycia offline” w polskim prawie nie ma (Francja wprowadziła je w 2017 roku). Pilnowanie wieczoru zostaje po twojej stronie.
Nie ma co udawać, że wszystko zależy od ciebie, bo pracownik w pojedynkę nie zmieni kultury całej firmy. Jeśli firma oczekuje odpowiedzi w nocy, żaden rytuał wieczorny tego nie przykryje. Pracodawca, który chce wspierać pracowników, ma kilka narzędzi, które naprawdę działają, a dbanie o work-life balance pracowników zaczyna się od rzeczy prostszych niż owocowe czwartki.
Pierwsze to jasne zasady dostępności, czyli spisane, w jakich godzinach się odpisuje i co jest naprawdę pilne. Drugie to elastyczne godziny pracy i elastyczne formy pracy tam, gdzie da się je wprowadzić, bo pozwalają dopasować czas pracy do życia, a nie odwrotnie. Trzecie to przykład z góry: jeśli szef wysyła maile w niedzielę, zespół i tak uzna to za oczekiwanie, choćby w regulaminie stało coś innego.
Firmy, które dbają o work-life balance swoich pracowników, mają w tym czysty rachunek. Ten sam przegląd Amstad pokazał, że praca wlewająca się do domu najmocniej psuje właśnie wyniki związane z pracą, czyli to, jak ludzie podchodzą do samej roboty. Przy obecnym rynku pracy to koszt, który prędzej czy później widać w rekrutacjach i odejściach.
Work-life balance sprowadza się do dwóch rzeczy: granic, które działają, i odpoczynku, w którym głowa naprawdę wychodzi z pracy. Reszta to szczegóły, które każdy ustawia trochę inaczej.
U większości ludzi, z którymi pracuję, największy kłopot jest gdzie indziej niż liczba godzin. Ich praca nie ma wyraźnego początku ani końca. Zaczyna się od maila w łóżku, kończy na Slacku przed snem, a w środku jest rozproszone kilka godzin, w których niby się pracowało, ale niewiele z tego wyszło.
Dlatego w MasterZone pracujemy w blokach. Blok ma stałą godzinę i trwa 90 minut, kamery są włączone, na starcie każdy mówi jednym zdaniem, co robi, a na końcu mówi, co dowiózł. Nie musisz sam ustalać, kiedy zaczynasz, bo blok startuje o 9:00 niezależnie od twojego nastroju. Kiedy kończy się blok, to, co miało być zrobione, jest zrobione i możesz zamknąć laptopa bez wyrzutów sumienia.
Dlaczego to działa lepiej niż praca w pojedynkę? Obecność innych ludzi pomaga utrzymać skupienie i zacząć, nawet kiedy się nie chce, co opisuję szerzej w tekście o body doublingu. A dwa takie bloki pracy głębokiej rano potrafią zrobić więcej niż cały dzień przeskakiwania między mailami. Wtedy popołudnie i wieczór naprawdę wracają do ciebie, a granica pomiędzy życiem zawodowym a prywatnym przestaje być teorią z prezentacji.
Do społeczności dołączasz za darmo i bez podawania karty. W poniedziałek i środę o 9:00 są darmowe bloki z moderatorem, który Cię przygotuje i pomoże Ci osiągnąć jak największe skupienie. Możesz wejść od razu i zobaczyć, jak to wygląda od środka.
To równowaga między pracą a życiem prywatnym. Chodzi o to, żeby obowiązki zawodowe i praca zawodowa nie zabierały miejsca na zdrowie, rodzinę, odpoczynek i własne zainteresowania. W polskich przepisach pojawia się jako „równowaga między życiem zawodowym a prywatnym”.
Ustawa wdrażająca dyrektywę została uchwalona 9 marca 2023 roku i weszła w życie 26 kwietnia 2023. Zmieniła Kodeks pracy, m.in. wprowadzając 9 tygodni nieprzenoszalnego urlopu rodzicielskiego dla każdego z rodziców, 5 dni urlopu opiekuńczego i zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej.
Ustal stałą godzinę końca pracy i trzymaj się jej, nawet kiedy laptop leży obok. Pomaga osobne miejsce do pracy, wyciszenie służbowych powiadomień po godzinach i krótki rytuał zamknięcia dnia z planem na jutro. Przy pracy zdalnej granica nie pojawi się sama, trzeba ją postawić celowo.
Pojedyncze nadgodziny w gorącym okresie to normalna rzecz. Problem zaczyna się, gdy stają się stałym trybem przez miesiące, a odpoczynek przestaje regenerować. Wtedy rośnie ryzyko wypalenia, a przy pracy powyżej 55 godzin tygodniowo przez lata także chorób serca.
Spisać zasady dostępności po godzinach, wprowadzić elastyczne godziny pracy tam, gdzie się da, i dawać przykład z góry. Do tego dochodzą prawa z Kodeksu pracy, które musi respektować, jak elastyczna organizacja pracy dla rodziców dzieci do 8 lat.
Nie musi. Badania nad granicami między pracą a domem pokazują, że ludzie różnią się tym, jak bardzo chcą oddzielać te dwie sfery. Ważniejsze od równych godzin jest to, czy granica, którą ustawiasz, pasuje do ciebie i czy potrafisz po pracy naprawdę się odciąć.
Sprawdzony system, który pozwoli ci zaoszczędzić nawet 10h w tygodniu. Szablon w PDF + krótkie video, które pokazuje krok po kroku jak to ustawić. Za darmo.
Zero spamu. Maila użyjemy tylko, żeby wysłać Ci pliki i czasem coś wartościowego o planowaniu. Wypiszesz się jednym klikiem.
